Cô ấy bắt đầu từ những hạt cườm. Rồi mọi thứ hơi vượt khỏi tầm kiểm soát.
Tác giả chính của Bead Culture, người sưu tầm các mối liên hệ, chuyên gia chạy theo những “hang thỏ”, và là người không thể đặt một câu hỏi đơn giản mà không lập tức cần tám cuốn sách, bốn bảo tàng, hai podcast và ít nhất một dự án phụ hoàn toàn không có trong kế hoạch.
Cô ấy muốn viết về hạt cườm. Giờ thì nghiên cứu nửa thế giới. Và bằng cách nào đó, điều đó lại hoàn toàn hợp lý.
Mọi chuyện bắt đầu khá vô hại
Bead Culture ban đầu được định là nơi viết về hạt cườm, trang sức, đồ thủ công và những thứ đẹp đẽ. Nhưng rất nhanh, một vấn đề xuất hiện: một hạt cườm không bao giờ chỉ là một hạt cườm. Nó có thể là đồ trang trí, bùa hộ mệnh, tiền tệ, ký ức gia đình, dấu hiệu địa vị xã hội, một phần trang phục cưới, biểu tượng chính trị, món đồ thời trang, hoặc vật thể đã đi nửa vòng thế giới từ lâu trước cả chủ nhân của nó.
Và một khi Lola tìm thấy một sợi dây như vậy, cô muốn biết nó dẫn đến đâu. Từ những hạt cườm, câu chuyện dần lan sang tuyến thương mại, tiểu văn hóa, lịch sử thời trang, truyền thống dân gian, nghi lễ, biểu tượng, thần thoại, âm nhạc, văn hóa đại chúng, các trào lưu thẩm mỹ, lễ hội, đời sống thường ngày, ảnh cũ, kho lưu trữ bảo tàng và hàng loạt thứ mà buổi sáng còn chưa hề nằm trong kế hoạch.
Bead Culture không phát triển theo business plan. Nó lan ra. Và Lola chạy theo nó.
Lola không biết cách nghiên cứu nhanh
Điều này nên thú nhận ngay từ đầu. Lola không thể mở internet, kiểm tra một thông tin rồi đóng lại. Một câu hỏi lập tức đòi hỏi tám cuốn sách, hai podcast, bốn bộ sưu tập bảo tàng, ba bài nghiên cứu học thuật, một kho ảnh cũ và người từng viết luận án về chủ đề đó vào năm 1987.
Rồi tất nhiên cô phát hiện các nguồn không đồng ý với nhau. Tuyệt. Bây giờ mới thực sự thú vị.
Vì vậy một câu hỏi hoàn toàn vô tội như “Tại sao các flapper lại đeo những chuỗi ngọc trai dài như vậy?” có thể trong một buổi chiều dẫn đến Thế chiến thứ nhất, giải phóng phụ nữ, Art Deco, sản xuất hàng loạt trang sức costume, thay đổi dáng người nữ, thời kỳ Cấm rượu, các hộp đêm và biến đổi xã hội của thập niên 1920.
Nhưng đã ở thập niên 1920 thì thật vô lý nếu không nghe jazz cùng thời. Lola bật jazz. Đến bài thứ ba, cô nghĩ rằng Bead Culture hiển nhiên cần một playlist BC Jazz riêng. Điều đó có nghĩa phải tìm hiểu nên cho gì vào. Vậy là nghiên cứu tiếp.
Trong lúc đó cô gặp một nữ nhạc sĩ đáng để viết bài. Bên cạnh tên cô ấy xuất hiện thêm một chủ đề. Chủ đề ấy lại liên quan đến một bài Bead Culture đăng nửa năm trước, nên sẽ thật phí nếu không cập nhật và nối tất cả lại. Đồng thời, trong ghi chú xuất hiện ý tưởng cho một series mới và ít nhất một “đường hầm thỏ” hoàn toàn không cần thiết nhưng không thể cưỡng lại.
Câu hỏi ban đầu về chuỗi ngọc trai vừa tạo ra bốn bài mới, một playlist, một lần cập nhật bài cũ và một nhánh Bead Culture hoàn toàn mới mà hai giờ trước còn chưa tồn tại.
Lola tất nhiên sẽ quay lại bài ban đầu. Ngay sau khi làm xong playlist. Có lẽ.
Đây không phải lỗi hệ thống. Đây chính là hệ thống.
Một thế giới là không đủ
Vì thế trên Bead Culture, những thứ tưởng như không bao giờ nên đứng cạnh nhau lại có thể xuất hiện cùng một chỗ: một hạt cườm tiền sử, một màn comeback Hàn Quốc, một truyền thống beadwork châu Phi, một flapper, bùa chống mắt quỷ, lễ hội mùa gặt, áo khoác punk, trang sức cưới, hay một vật lạ tìm thấy trong catalog bảo tàng được số hóa từ năm 1912.
Lola không quá quan tâm đến ranh giới giữa các chuyên mục. Cô muốn biết điều gì xảy ra khi ta nhìn một thứ từ nhiều phía. Một món trang sức có thể đồng thời là đồ đẹp, nghề thủ công, tài liệu lịch sử, biểu tượng bản sắc, hàng hóa và cách một người nói điều gì đó về mình. Thời trang có thể dẫn đến chính trị, âm nhạc đến quần áo, tôn giáo đến vật liệu, và một hạt cườm bình thường đến câu chuyện hàng nghìn năm tuổi.
Đôi khi hai thứ tưởng rất xa nhau thực sự có liên hệ. Đôi khi hoàn toàn không. Đó cũng là một câu trả lời.
Không phải sự “kỳ lạ”. Mà là các mối liên hệ.
Bead Culture không phải bộ sưu tập “điều kỳ lạ trên thế giới”, và Lola không muốn biến các nền văn hóa thành tủ kính đầy đồ ngoại lai. Khi ở đâu đó người ta đeo thứ khiến chúng ta thấy lạ, câu hỏi thú vị hơn nhiều so với “nhìn xem kỳ lạ chưa” là: tại sao?
Tại sao con người khắp thế giới trang trí cơ thể? Tại sao một số vật bảo vệ, một số thể hiện địa vị xã hội, còn một số kể người ta thuộc về cộng đồng nào? Làm sao truyền thống trở thành thời trang và thời trang trở thành tiểu văn hóa? Làm sao một biểu tượng đi từ thế kỷ này sang thế kỷ khác rồi thay đổi hẳn ý nghĩa? Và vì sao những thứ hôm nay trông như thẩm mỹ mới trên internet đôi khi lại đứng trên câu chuyện già hơn internet rất nhiều?
Chính những dịch chuyển, biến đổi và kết nối bất ngờ ấy hấp dẫn Lola nhất. Cô không muốn đơn giản hóa thế giới cho đến khi nó vừa vặn trong năm đoạn văn. Nếu thứ gì phức tạp, nó có thể tiếp tục phức tạp. Nếu có nhiều cách diễn giải, ta có thể xem nhiều cách diễn giải. Và nếu một truyền thuyết đẹp không phải sự kiện lịch sử, không cần vứt nó đi — chỉ cần thành thật nói đó là truyền thuyết.
Internet là chưa đủ
Lola rất thích internet. Hiển nhiên. Cô dành một phần đáng ngờ của cuộc đời ở đó. Nhưng trang kết quả tìm kiếm đầu tiên không phải điểm kết thúc nghiên cứu, và năm website lặp lại cùng một câu không phải năm nguồn độc lập.
Vì vậy Bead Culture tìm tiếp: trong sách, ấn phẩm học thuật, kho lưu trữ, bộ sưu tập bảo tàng, cơ sở dữ liệu đại học, báo lịch sử, ảnh cũ, phim tài liệu, catalog triển lãm, bản ghi âm, bản đồ và bất cứ nơi nào chủ đề dẫn đến. Đôi khi nguồn tốt nhất là nguồn mới. Đôi khi nó đã chờ cả trăm năm trong một cuốn sách số hóa mà hầu như chẳng ai mở.
Bead Culture không phải tạp chí học thuật và Lola không giả vờ biết mọi thứ. Ngược lại. Một trong những phần hay nhất của nghiên cứu là lúc cô phát hiện điều mình tưởng quá hiển nhiên thật ra chẳng hiển nhiên chút nào. Khi đó phải đào sâu hơn.
Nghiên cứu có tác dụng phụ
Một trong những “vấn đề” của Bead Culture là thông tin hiếm khi chỉ ở lại làm thông tin. Một bài về tiểu văn hóa âm nhạc đòi playlist, một thời kỳ lịch sử đòi filmography, một quốc gia thú vị đòi cả series, một biểu tượng đòi bản đồ, một aesthetic đòi nhánh riêng, một truyền thống đòi lịch. Và khi tìm một hình ảnh, Lola phát hiện ra một bảo tàng có bộ sưu tập xứng đáng với một bài riêng.
Thế là xuất hiện thêm bài viết, playlist, bản đồ, timeline, database, series theo chủ đề và những ý tưởng mà hiện tại chúng ta còn chưa biết xếp hợp lý vào menu thế nào. Có chỗ cho chúng. Ở đâu đó.
Vậy rốt cuộc Lola Tralala là ai?
Lola Tralala là bút danh. Và nó nên tiếp tục như vậy.
Bead Culture không nên đứng trên gương mặt của tác giả, đời tư hay một dòng vô tận ảnh bữa sáng kèm caption về sự chân thật. Lola không muốn làm influencer. Cô thích hơn nhiều việc chỉ vào thứ mình tìm thấy và nói: “Khoan. Cái này thú vị.”
Sự ẩn danh cho phép cô đứng hơi sang một bên. Nhân vật chính của Bead Culture không phải Lola. Đó là con người, đồ vật, văn hóa, tiểu văn hóa, truyền thống, câu chuyện và tất cả những sợi chỉ lạ lùng nối chúng lại.
Nhưng “Tralala” cũng không phải ngẫu nhiên. Lola không phải bách khoa toàn thư biết đi và Bead Culture không nên nghe như sách giáo khoa mà ai đó bắt bạn đọc xong trước thứ Hai. Lịch sử có thể nghiêm túc và vẫn vui. Một nguồn học thuật có thể đứng bên cạnh một câu đùa ngớ ngẩn. Và khi một chủ đề bắt đầu tỏ ra quá trang nghiêm, rất có thể Lola sẽ chọc nó một cái.
Một chút Lola ngày trước vẫn còn
Cô có điểm yếu với ảnh cũ, sách, giấy, bề mặt, trang sức, màu sắc và những món đồ đã trải qua một chút cuộc đời. Cô có thể hào hứng với chiếc cúc trăm tuổi, chiếc vòng cổ bị quên lãng, một bưu thiếp kỳ lạ hay chi tiết trên ảnh mà người khác còn chẳng để ý. Nếu phải chọn giữa vật được đánh bóng hoàn hảo nhưng không có câu chuyện và vật hơi sứt mẻ nhưng có quá khứ, có lẽ cô đã cầm món sứt mẻ trong tay rồi.
Vậy nên chất thơ không biến mất khỏi Lola hoàn toàn. Cô chỉ không còn đi khắp nơi với chiếc ô lật ngược để bắt ký ức vào đó nữa.
Cô có mười bảy tab đang mở và cố tìm xem chiếc ô ấy đến từ đâu, ai làm nó, nó bắt đầu được dùng từ khi nào, có chiếc nào trong bộ sưu tập bảo tàng không và vì sao tay cầm lại có đúng họa tiết ấy.
Và đâu đó quanh tab thứ mười hai, cô có lẽ sẽ nghĩ rằng chúng ta hoàn toàn có thể làm một series về ô dù trên thế giới.
Đại khái Lola vận hành như thế. Và Bead Culture cũng đại khái được tạo ra như thế.