Nếu Halloween có giấy khai sinh, nó hẳn trông như một tờ giấy từng qua lũ lụt, hỏa hoạn, vài lần chuyển nhà và cuối cùng rơi vào tay một viên chức hộ tịch cực kỳ sáng tạo.
Nơi sinh? Ireland? Scotland? Rome? Một tu viện Pháp? Hoa Kỳ? Ngày sinh? Trước Kitô giáo? Thế kỷ VIII? XI? XIX? Hay thập niên 1950?
Mẹ? Samhain. Cha? Lễ Các Thánh. Họ hàng? Ngày tưởng nhớ người chết, souling, guising, những củ cải đáng sợ của Ireland, bí ngô Mỹ, bói người chồng tương lai, phá phách hàng xóm, ngành kẹo và Vịt Donald.
Nói ngắn gọn, Halloween không phải một lễ hội có gia phả gọn gàng. Nó là một tấm chắp vá văn hóa được khâu lại, tháo ra, mang qua Đại Tây Dương, gắn thêm vài mảnh mới rồi cuối cùng quay về châu Âu với một quả bí dưới cánh tay và một túi kẹo gói riêng từng viên.
Và chính vì thế lịch sử của nó mới hay đến vậy.
Trước hết là tin xấu: không tồn tại khoảnh khắc “và thế là Halloween ra đời”
Khi bạn đọc rằng “Halloween bắt đầu cách đây 2.000 năm từ lễ Samhain của người Celt”, đó là một cách rút gọn hữu ích gần giống như nói smartphone bắt đầu từ lúc điện thoại được phát minh. Đúng, có một phả hệ. Nhưng giữa hai đầu câu chuyện đã xảy ra vô số chuyện.
Halloween hiện đại chứa những yếu tố gắn với truyền thống mùa vụ Gaelic cổ, lịch Kitô giáo thời trung cổ và cận đại sớm, tục đi từng nhà ở châu Âu, văn hóa dân gian Ireland và Scotland, di cư sang Bắc Mỹ, những trò nghịch phá ở đô thị, văn hóa đại chúng thế kỷ XX và ngành công nghiệp thương mại.
Vì thế tốt hơn hết là lần theo từng sợi chỉ thay vì dựng lên một ông tổ duy nhất chịu trách nhiệm cho mọi thứ. Gia phả lịch sử luôn phức tạp. Trên giấy khai sinh của Halloween có lẽ phải ghi: không ghi tên cha, họ hàng cực đông.
Samhain: lúc mùa hè kết thúc và thiên nhiên thôi thân thiện
Sợi chỉ quan trọng lâu đời nhất dẫn về thế giới Gaelic, đặc biệt là Ireland. Samhain là một trong những mốc mùa vụ lớn của năm truyền thống Ireland. Nó rơi vào đầu tháng 11 và đánh dấu bước vào nửa mùa đông của năm; như nhiều ngày lịch quan trọng khác, phần lớn hoạt động đã bắt đầu từ tối hôm trước. Các sưu tập dân gian Ireland ghi lại ngày 31 tháng 10, Oíche Shamhna, như một đêm của tiệc tùng, trò chơi, hóa trang, bói toán và quan niệm về sự di chuyển của người chết cùng các sinh vật siêu nhiên khác.
Nghĩ kỹ thì điều này rất hợp lý theo cách rất con người. Hãy tưởng tượng Tây Bắc Âu không có điện, sưởi trung tâm, siêu thị mở đến 10 giờ tối hay ứng dụng báo rằng mặt trời lặn lúc 16:47. Phần lớn mùa màng đã được cất. Ngày ngắn đi nhanh chóng. Mùa đông, cái lạnh và sự bất định đang tới. Cảnh quan đã nuôi sống con người cả mùa hè giờ như vừa kéo cửa cuốn xuống.
Ranh giới trên lịch giữa mùa hè và mùa đông vì thế không chỉ là một đường thơ mộng trong sổ tay. Nó rất thực tế. Và trong văn hóa dân gian, ranh giới có một đặc tính thú vị: chúng rất hay để những thứ kỳ lạ lọt qua.
Các văn bản Ireland thời trung cổ thực sự gắn Samhain với những thời điểm thế giới con người và Thế giới Khác tiến lại gần nhau một cách nguy hiểm. Nhưng ở đây cần giữ chân trên phanh lịch sử: các văn bản ấy là của thời trung cổ, được ghi lại rất lâu sau khi Ireland đã Kitô giáo hóa. Khi tái dựng Samhain tiền Kitô giáo, ta không có phóng viên đứng bên đống lửa năm 200 TCN và báo: “Vâng, tôi vừa xác minh ba chiếc mặt nạ và một con ma.”
Ta có nguồn văn bản về sau, ngôn ngữ, khảo cổ học và truyền thống dân gian. Ta có dấu vết. Ta không có camera CCTV.
Lola Tralala bình luận: Hễ ai bắt đầu câu bằng “Người Celt tin chính xác rằng…”, Lola tự động đi tìm chú thích cuối trang. Tiếc là người Celt không để lại PowerPoint “Samhain: mục tiêu, KPI và giao tiếp với người chết”.
Nhưng có thật đó là “người chết” không?
Có — nhưng không chỉ họ. Chính ở đây Halloween hiện đại làm cho bức tranh cũ gọn gàng quá mức. Trong truyền thống Ireland, Samhain không đơn giản là một “Ngày của người chết”. Nó gắn với sự khác lạ, hiểm nguy, tương lai, bói toán, các sinh vật của Thế giới Khác, bảo vệ ngôi nhà, mùa đông và sự phá vỡ trật tự bình thường.
Trong tư liệu dân gian có người chết, nhưng cũng có púca, tiên và các sinh vật siêu nhiên khác, trò bói và đủ cách để sống sót qua đêm mà không bị thứ gì đó kéo đến nơi mình chắc chắn chưa hề đặt chỗ.
Vì vậy ý niệm hiện đại về “ranh giới mỏng giữa người sống và người chết” nắm được một phần truyền thống, nhưng hơi quá ngăn nắp. Thế giới xưa kém kỷ luật về tổ chức hơn rất nhiều. Bên kia ranh giới không nhất thiết chỉ có ông bà. Có thể là bất cứ thứ gì.
Mà, phải công nhận, đó là tin còn tệ hơn.
Rồi Kitô giáo xuất hiện. Và không, chúng ta không có biên bản cuộc họp tên “hãy lấy Halloween của người Celt”
Đây là lúc một câu chuyện cực kỳ được Internet ưa thích bắt đầu: Giáo hội nhìn thấy Samhain ngoại giáo, quyết định xóa bỏ nó và chuyển Lễ Các Thánh sang ngày 1 tháng 11.
Gọn gàng. Có lẽ gọn gàng quá mức.
Các lễ tưởng niệm chung các vị tử đạo và thánh Kitô giáo đã tồn tại từ lâu trước khi ngày 1 tháng 11 trở thành ngày chủ đạo ở phương Tây, và các trung tâm Kitô giáo khác nhau kỷ niệm vào những thời điểm khác nhau trong năm. Ta biết các lễ tưởng niệm mọi vị tử đạo ở thời hậu cổ đại, truyền thống phương Đông sau Lễ Ngũ Tuần và lễ tưởng niệm tháng 5 tại Rome gắn với Pantheon, nơi Giáo hoàng Boniface IV đầu thế kỷ VII cung hiến cho Đức Maria và tất cả các vị tử đạo.
Và bây giờ là một câu lịch sử vừa bất tiện vừa đẹp: chúng ta không biết chính xác vì sao ngày 1 tháng 11 lại trở thành ngày được chấp nhận trong Kitô giáo phương Tây.
Trong thế kỷ VIII, Giáo hoàng Gregory III cung hiến một nhà nguyện tại Vương cung thánh đường Thánh Phêrô cho tất cả các thánh. Cuối thế kỷ VIII và đầu thế kỷ IX, một lễ vào tháng 11 đã được chứng thực ở Tây Âu, và trong thế kỷ IX ngày 1 tháng 11 càng được củng cố là Lễ Các Thánh. Tuy vậy giới nghiên cứu vẫn lưu ý rằng nguồn gốc chính xác của ngày tháng 11 này chưa được giải thích chắc chắn.
Việc tiếp xúc với truyền thống Gaelic có thể đóng vai trò nào đó không? Có thể, và sự chồng lấn văn hóa là điều không thể phủ nhận. Nhưng ta có thể chắc chắn nói rằng ai đó ở Rome đập bàn và bảo: “Phải tiêu diệt Samhain, mở lịch ra” không?
Không. Lịch sử không để lại cho chúng ta bản ghi nhớ ấy.
Lola Tralala bình luận: Con người đáng ngạc nhiên là rất thích tưởng tượng Giáo hội trung cổ như một agency marketing: “Khách hàng ơi, người ngoại giáo đang lấy mất Q4 của ta. Chuyển các thánh sang tháng 11 đi.” Thực tế tiếc thay ít PowerPoint hơn và rối hơn rất nhiều.
Và nhân tiện: bản thân từ Halloween có nguồn gốc Kitô giáo
Đây là một trong những nghịch lý thú vị nhất của cả câu chuyện. Bạn có thể có một lễ hội đầy mô-típ Gaelic cổ, ma quỷ, bói toán và hóa trang — nhưng dùng một cái tên bắt nguồn trực tiếp từ lịch Kitô giáo.
Hallow nghĩa là thánh hoặc thiêng. All Hallows là tất cả các thánh. Buổi tối trước ngày lễ ấy là All Hallows’ Eve, rồi dần biến thành Halloween.
Vì vậy khi ai đó ngày 31 tháng 10 tuyên bố Halloween “hoàn toàn chẳng liên quan gì đến Kitô giáo”, chính cái tên sẽ đứng ở góc phòng và ho nhẹ vì ngượng.
Tên gọi của nó theo nghĩa đen hướng tới đêm trước Lễ Các Thánh. Điều đó tất nhiên không có nghĩa mọi phong tục đều là Kitô giáo.
Chào mừng đến với lịch sử văn hóa. Xin gửi câu trả lời đơn giản ở quầy áo khoác.
Ngày 1 tháng 11 dành cho các thánh. Ngày 2 tháng 11, những người chết còn lại cuối cùng cũng có ngày riêng
Lễ Các Thánh chưa phải là điều giống với việc tưởng nhớ tất cả những người đã mất. Đây là một lớp khác.
Cầu nguyện cho người chết đã có trong thế giới Kitô giáo từ rất lâu trước khi xuất hiện một ngày tháng 11 phổ quát. Các tu viện và khu vực khác nhau có ngày riêng. Một cú hích lớn đến từ Cluny ở Burgundy, một trong những trung tâm tu viện ảnh hưởng nhất châu Âu trung cổ.
Viện phụ Odilo xứ Cluny thiết lập trong mạng lưới tu viện của mình một ngày tưởng niệm đặc biệt dành cho tất cả tín hữu đã qua đời vào ngày 2 tháng 11. Niên đại chính xác khác nhau giữa các tài liệu, nhưng điều quan trọng hơn là diễn biến sau đó: truyền thống Cluny lan sang các tu viện khác và dần vào Giáo hội phương Tây.
Và đột nhiên ta có một bộ ba đẹp đẽ: 31 tháng 10 — đêm trước Lễ Các Thánh. 1 tháng 11 — Lễ Các Thánh. 2 tháng 11 — tất cả tín hữu đã qua đời.
Ba ngày liền nhau. Ba lớp lịch sử khác nhau. Và khoảng một triệu bài viết Internet tương lai sẽ biến cả ba thành một thứ duy nhất.
Làm sao ta đi từ lời cầu cho các linh hồn tới trẻ em bấm chuông cửa?
Chậm rãi. Và quan trọng nhất: bằng nhiều con đường cùng lúc.
Ở Anh thời trung cổ và về sau tồn tại tục đi từng nhà thường gắn với từ souling. Người nghèo, rồi về sau cả trẻ em, có thể đến các gia đình và nhận đồ ăn — thường nhắc tới soul cakes — để đổi lấy lời cầu nguyện cho người thân đã mất của gia chủ.
Ở Ireland và Scotland lại phát triển truyền thống guising: người hóa trang đi từ nhà này sang nhà khác, biểu diễn bài hát, vần thơ, trò đùa hoặc tiết mục nhỏ để đổi lấy thức ăn hay phần thưởng.
Hãy nhìn cấu trúc. Tôi đến cửa nhà bạn. Tôi làm gì đó. Bạn cho tôi thứ gì đó.
Ta đã bắt đầu nhận ra cậu Batman tí hon tương lai với cái xô nhựa.
Nhưng một lần nữa: đường thẳng “souling → trick-or-treat” quá đơn giản. Các nhà nghiên cứu dân gian bàn tới nhiều tiền lệ có thể có của trick-or-treat Mỹ, gồm guising, souling và các phong tục đi thăm trong hóa trang khác ở châu Âu và Bắc Mỹ. Halloween ở đây cũng không chịu có chỉ một phụ huynh.
Còn trang phục? Chắc chắn không phải cửa hàng polyester phát minh
Hóa trang được ghi nhận trong truyền thống Ireland và Scotland từ lâu trước ngành công nghiệp trang phục hiện đại. Mặt nạ có thể che giấu người đeo, dọa hàng xóm, cho phép họ cư xử khác ngày thường và phù hợp với một đêm khi trật tự quen thuộc không hoàn toàn đáng tin.
Và đây là một trong những nguyên tắc bền bỉ nhất của Halloween: trong một đêm bạn có thể là một ai khác.
Ma. Động vật. Quái vật. Người nổi tiếng. Ma cà rồng. Barbie. Khủng long bơm hơi.
Văn minh nhân loại đã đi một quãng đường dài, nhưng khả năng đi ngoài phố trong hình dạng quả chuối cao ba mét dường như vẫn là nhu cầu lâu dài.
Bí ngô? Trước hết là củ cải. Và nó không đẹp
Nếu có vật nào lập tức nói “Halloween”, đó là quả bí ngô màu cam đã khoét ruột. Nhưng Halloween Ireland cổ có lẽ sẽ nhìn nó và hỏi: “Cái gì đây?”
Ở Ireland, đèn lồng đáng sợ được khắc từ củ cải và các loại củ khác. National Museum of Ireland lưu giữ một ví dụ nổi tiếng gắn với Fintown, hạt Donegal. Một cây nến được đặt vào củ cải khoét ruột và khuôn mặt khắc lên có nhiệm vụ dọa người ta cho ra trò. Bảo tàng liên hệ rõ đèn bí ngô ngày nay với sự tiếp nối tại Mỹ của truyền thống cổ hơn này.
Khi bạn nhìn thấy con quỷ củ cải Ireland ấy, sẽ thấy rõ rằng bí ngô không phải suy đồi văn hóa. Nó là một bản nâng cấp giao diện người dùng.
Lớn hơn. Rỗng hơn. Dễ khắc hơn. Màu đẹp hơn. Và quan trọng nhất: sau nửa giờ bạn vẫn còn đủ ngón tay.
Lola Tralala bình luận: Bí ngô không phải biểu tượng Halloween Celt cổ xưa. Bí ngô là bản redesign kiểu Mỹ của củ cải. Cùng sản phẩm, UX tốt hơn.
Rồi di cư xuất hiện và Halloween mua được vé tàu sang Mỹ
Trong thế kỷ XIX, hàng triệu người rời Ireland sang Bắc Mỹ, đặc biệt trong và sau Đại nạn đói. Theo Library of Congress, giai đoạn 1820–1930 có khoảng 4,5 triệu người Ireland đến Hoa Kỳ. Cùng con người là ngôn ngữ, bài hát, công thức nấu ăn, đức tin — và tất nhiên cả phong tục theo lịch.
Truyền thống Ireland và Scotland vì thế bước vào một môi trường mới. Và chính tại đây Halloween bắt đầu làm điều nó giỏi nhất: trộn lẫn.
Tại Bắc Mỹ, nó gặp các lễ hội mùa thu địa phương, tiệc gia đình, hóa trang, trò đùa và truyền thống của những cộng đồng nhập cư khác. Dần dần nó thôi chỉ là phong tục của vài nhóm cụ thể và trở thành một lễ hội theo mùa Mỹ nổi bật hơn.
Nhưng Halloween khoảng năm 1900 có thể làm một đứa trẻ tám tuổi ngày nay hơi thất vọng. Kẹo vẫn chưa phải nhân vật chính.
Halloween khoảng năm 1900: ít Snickers hơn, nhiều “năm nay cuối cùng mình lấy được chồng chưa?” hơn
Đúng. Halloween còn lãng mạn một cách đáng ngạc nhiên.
Khoảng giao thời thế kỷ XIX–XX, tiệc Halloween ở Hoa Kỳ rất chuộng bói người bạn đời tương lai và chuyện hôn nhân. Báo chí lịch sử và các bộ sưu tập của Library of Congress lưu những hướng dẫn dùng táo, gương, hạt, nước và đủ đạo cụ khác để các cô gái trẻ đoán xem mình sẽ cưới ai.
Một lời nhắc tuyệt đẹp về tốc độ thay đổi của một lễ hội.
Halloween ngày nay: “Tôi là Wednesday Addams.”
Halloween khoảng năm 1910: “Nếu mình đi giật lùi tới giếng rồi nhìn qua vai trái, chồng tương lai có hiện ra không?”
Có vẻ nhân loại lúc nào cũng cần kinh dị. Chỉ là đề tài thay đổi.
Rồi trẻ em quyết định di sản văn hóa cần thêm một chút phá phách
Halloween ở Mỹ có truyền thống prank, tức trò nghịch, lâu đời và rất sôi nổi. Và prank ở đây không chỉ là bấm chuông rồi chạy.
Nguồn lịch sử cuối thế kỷ XIX và đầu XX kể về thùng bị lật, xe bị tháo tung, cửa sổ bị sơn, tài sản bị phá, báo động giả và nhiều trò khác khiến kiểu “haha, bôi kem đánh răng lên tay nắm cửa hàng xóm” ngày nay trông như một cuộc họp hành chính.
Ở thành phố, sự quậy phá Halloween trở thành vấn đề đủ khó chịu để các cộng đồng thúc đẩy tiệc có tổ chức và hoạt động cho trẻ em. Mô hình cũ “phá hàng rào nhà anh” dần nhường chỗ cho “cho các cháu đồ ngon rồi các cháu về nhà nhé?” an toàn hơn.
Và chính ở đây hệ thống mà ta gọi là trick-or-treat bắt đầu mạnh lên.
“Trick or treat” không phải câu thần chú thời trung cổ. Nó trẻ hơn vẻ ngoài
Phong tục đi từng nhà thì cũ hơn. Nhưng cụm trick or treat và cách tổ chức xã hội hiện nay lại tương đối trẻ.
Cụm từ xuất hiện trong báo chí Bắc Mỹ vào thập niên 1920. Trick-or-treat Mỹ phát triển mạnh hơn trong thập niên 1930 và thực sự trở thành truyền thống đại chúng của trẻ em chủ yếu trong những thập niên sau.
Điều này đáng nhắc lại. Một đứa trẻ đeo mặt nạ cầm túi kẹo hôm nay trông như hình thức cổ xưa nhất của Halloween. Thực ra đó là một trong những biến thể trẻ hơn.
Vì thế một người Celt cổ đại có lẽ không đi quanh làng nói: “Đưa Twix đây, không thì tôi bôi xà phòng lên cửa sổ nhà anh.”
Đó là sáng tạo văn hóa của thế kỷ XX.
Và ngay cả kẹo cũng không có từ đầu
Một cú đánh nữa vào cảm giác vĩnh cửu: Halloween không phải lúc nào cũng là lễ hội kẹo.
Ngay cả nửa đầu thế kỷ XX, trẻ em đi xin có thể nhận trái cây, hạt, tiền xu, bánh nhà làm, đồ chơi nhỏ hay quà khác. Kẹo chỉ thực sự thống trị trick-or-treat Mỹ sau Thế chiến II, đặc biệt trong thập niên 1950 và 1960.
Nhiều yếu tố cùng góp phần. Quá trình ngoại ô hóa sau chiến tranh tạo ra các khu dân cư nhiều gia đình, dễ đi bộ từ nhà này sang nhà khác. Trick-or-treat là cách được xã hội chấp nhận để làm dịu truyền thống nghịch phá cũ. Radio, tạp chí, truyền hình và phim ảnh chiếu cùng một mô hình cho hàng triệu người. Các hãng kẹo phát hiện ra có một đêm mà cả nước Mỹ tự nguyện tìm cách đổ đường vào túi trẻ em.
Và phòng marketing có lẽ đã lặng lẽ rơi nước mắt hạnh phúc.
Năm 1952 Disney thậm chí phát hành phim ngắn Trick or Treat với Vịt Donald và các cháu. Những hình ảnh pop culture như vậy giúp bình thường hóa nghi thức mới trên quy mô toàn quốc.
Lola Tralala bình luận: Người Ireland xưa: “Cẩn thận, tối nay Thế giới Khác có thể mở ra.” Nước Mỹ năm 1955: “Hiểu rồi. Đặt bao nhiêu thanh chocolate mini?”
Và chính nước Mỹ tạo ra Halloween mà ngày nay ta nhận ra từ cách ba mét
Trong nửa sau thế kỷ XX, các thành phần cuối cùng ghép lại thành hình ảnh quen thuộc: jack-o’-lantern bằng bí ngô, trang phục trẻ em, trang trí ma quái, trick-or-treat, phim kinh dị, tiệc người lớn, phù thủy, bộ xương, dơi, ma và kẹo gói riêng.
Và dần dần là cả một ngành công nghiệp mùa vụ khổng lồ.
Một số phần đã hàng trăm năm tuổi. Một số chỉ vài chục. Bên cạnh mặt nạ và bóng ma có gia phả sâu trong folklore châu Âu là chiếc cốc nhựa in logo thương hiệu phim vừa sản xuất tháng trước.
Và kỳ lạ là chúng không cãi nhau.
Halloween có tài năng phi thường trong việc hấp thụ bất cứ thứ gì nó chạm vào.
Rồi xảy ra một chuyện lịch sử rất buồn cười: Halloween quay trở lại qua Đại Tây Dương
Truyền thống châu Âu góp phần tạo ra Halloween Mỹ. Mỹ tái thiết nó. Rồi thông qua phim, series truyền hình, âm nhạc, chuỗi bán lẻ, Internet và pop culture, nó bắt đầu xuất khẩu Halloween trở lại châu Âu — rồi đi khắp thế giới.
Tuyến đường văn hóa hiện đại đại khái là:
Châu Âu → Mỹ → máy xay → bí ngô → truyền hình → châu Âu, vui lòng ký nhận hàng.
Đó là lý do hôm nay ta thấy tiệc Halloween ở những nước gần như không có liên hệ lịch sử với Samhain.
Halloween không còn cần nguồn gốc chung. Chỉ cần Wi‑Fi.
Vậy tại sao “người chết trở về” đúng vào cuối tháng 10?
Giờ ta cuối cùng có thể trả lời câu hỏi trong tiêu đề.
Một phần vì trong lịch nông nghiệp Gaelic, đầu tháng 11 là một ngưỡng mùa vụ lớn: bước vào nửa mùa đông của năm. Trong folklore, các khoảnh khắc chuyển tiếp đặc biệt hay gắn với ranh giới bị xáo trộn, điều siêu nhiên và bói toán. Vì thế Samhain cung cấp một lớp truyện rất mạnh về Thế giới Khác, linh hồn và một đêm nguy hiểm.
Bên cạnh đó dần hình thành lịch Kitô giáo phương Tây với Lễ Các Thánh ngày 1 tháng 11 và ngày tưởng nhớ người chết 2 tháng 11. Quan hệ lịch sử chính xác giữa các lớp này và lý do chọn các ngày tháng 11 đi theo những con đường phức tạp, một phần chưa chắc chắn. Qua nhiều thế kỷ chúng chạm nhau, ảnh hưởng nhau và hòa trộn.
Nhưng điều đó không có nghĩa mọi truyền thống mùa thu về người chết trên thế giới đều bắt nguồn từ Samhain. Ngược lại. Các xã hội tưởng nhớ người chết vào rất nhiều thời điểm khác nhau trong năm và vì các lý do lịch sử khác nhau. Día de Muertos của Mexico có lịch sử phức tạp riêng; nhiều nền văn hóa khác có ngày tưởng niệm vào mùa xuân, mùa hè hoặc theo lịch âm.
Nói ngắn gọn, người chết không theo một lịch toàn cầu duy nhất.
Cũng hợp lý thôi. Họ đã có đủ việc giấy tờ rồi.
Vậy còn lại gì từ Halloween cũ?
Nhiều hơn ta tưởng: mặt nạ, phá vỡ trật tự thường ngày, một đêm đầy bất định, thức ăn, trò chơi, bói toán, thăm nhà, nghịch phá, lửa và ánh sáng, ma — và trên hết là ý tưởng rằng mỗi năm một lần ta có thể đối xử với ranh giới giữa an toàn và nguy hiểm hơi khác ngày thường.
Nhưng gần như không yếu tố nào tồn tại qua hàng thế kỷ trong lồng kính. Ý nghĩa của chúng thay đổi. Mặt nạ từng bảo vệ hoặc dọa người, sau đó làm hàng xóm vui và hôm nay biến bạn thành Shrek trong ba giờ. Đi từng nhà từng có thể là cầu nguyện, biểu diễn hoặc một lời đe dọa nhỏ tới tài sản; hôm nay là kẹo. Đèn lồng chuyển từ củ cải sang bí ngô. Tưởng nhớ người chết gặp trò giả làm người chết. Một đêm trước lễ tôn giáo đồng thời trở thành một lễ hội thế tục khổng lồ.
Và chính đó là phép màu lịch sử thật sự của Halloween.
Không phải vì nó sống sót mà không thay đổi.
Nó sống sót chính vì chưa bao giờ ngừng thay đổi.
Nếu hôm nay đặt lên bàn một củ cải Ireland năm 1900, lịch Lễ Các Thánh thời trung cổ, một soul cake, mặt nạ trẻ em, túi kẹo và quả bí nhựa từ siêu thị, chúng sẽ không giống một truyền thống duy nhất.
Thế mà vẫn có một sợi chỉ nối giữa chúng. Không thẳng. Không sạch. Không phải lúc nào cũng được ghi chép hoàn hảo. Nhưng có.
Và ở đâu đó cuối sợi chỉ ấy là một đứa trẻ mặc đồ khủng long đang xin chocolate.
Đôi khi lịch sử thật sự biết cách chốt một câu chuyện.
Xem thêm các lễ hội, nghi thức và điều kỳ lạ của lịch trong lịch văn hóa các lễ hội và nghi thức thế giới và phần tổng quan các ngày lễ và ngày quan trọng theo khu vực.
FAQ
Halloween có bắt nguồn từ Samhain không?
Samhain là một trong những lớp lịch sử quan trọng nhất của Halloween, đặc biệt qua truyền thống Ireland và Scotland. Nhưng Halloween ngày nay không đơn giản là Samhain được giữ nguyên. Nó hình thành từ sự đan xen lâu dài giữa truyền thống Gaelic, Allhallowtide Kitô giáo, hóa trang và tục đi từng nhà ở châu Âu, rồi những phát triển sau này tại Mỹ.
Giáo hội có chuyển Lễ Các Thánh sang 1 tháng 11 vì Samhain không?
Một câu chuyện thẳng như vậy không được chứng minh. Các lễ chung tưởng niệm tử đạo và thánh đã tồn tại ở nhiều vùng Kitô giáo và vào những ngày khác nhau. Nguồn gốc ngày 1 tháng 11 ở phương Tây vẫn còn phần nào không rõ trong nghiên cứu học thuật.
Vì sao Halloween diễn ra ngày 31 tháng 10?
Vì đó là đêm trước ngày 1 tháng 11, Lễ Các Thánh — từ All Hallows’ Eve mà phát triển thành Halloween. Đồng thời, đêm trước 1 tháng 11 cũng tương ứng với đêm truyền thống Ireland trước Samhain.
Bí ngô Halloween từ đâu ra?
Từ truyền thống châu Âu chạm khắc các loại củ, đặc biệt là đèn củ cải Ireland. Khi truyền thống sang Bắc Mỹ, quả bí lớn hơn và thực tế hơn đã thay thế vai trò ấy.
Trick-or-treat có phải truyền thống Celt cổ không?
Không ở dạng hiện nay. Nó có thể có tiền lệ trong souling, guising Ireland–Scotland và các phong tục đi thăm khác, nhưng cụm từ và hình thức trick-or-treat Mỹ chuẩn hóa chỉ xuất hiện trong thế kỷ XX và phổ biến rộng đặc biệt sau Thế chiến II.
Trẻ em luôn nhận kẹo vào Halloween à?
Không. Trong nửa đầu thế kỷ XX, chúng còn nhận trái cây, hạt, tiền xu, bánh nướng hay quà nhỏ. Kẹo chỉ bắt đầu thống trị trick-or-treat Mỹ rõ rệt từ thập niên 1950.
🧵 Những sợi chỉ bắt đầu từ đâu
National Museum of Ireland — Halloween / Samhain — nguồn chính về lịch mùa vụ Ireland, hóa trang, trò chơi, bói toán và hình thức dân gian của đêm Halloween.
National Museum of Ireland — Ghost Turnip — về đèn củ cải Ireland và mối liên hệ với bí ngô Mỹ về sau.
University College Cork — Secrets at Samhain — về các văn bản Ireland thời trung cổ nối Samhain với Thế giới Khác, sinh vật siêu nhiên và bói toán.
Encyclopedia of Catholicism — All Saints và Catholic Encyclopedia — All Souls’ Day — về sự phát triển của Lễ Các Thánh, sự không chắc chắn quanh nguồn gốc ngày 1 tháng 11 và sự lan rộng của ngày tưởng niệm tháng 11 từ môi trường Cluny.
Library of Congress — The Origins of Halloween Traditions và Irish-Catholic Immigration to America — về souling, guising, sự hình thành trick-or-treat và sự di cư của truyền thống Ireland sang Hoa Kỳ.
Smithsonian — When Halloween Was All Tricks and No Treats và A Cultural History of Candy — về trò nghịch ở Mỹ, sự phát triển trick-or-treat và việc kẹo trở thành “đồng tiền” chính của Halloween.
📚 Muốn tìm hiểu sâu hơn?
Jack Santino (biên tập), Halloween and Other Festivals of Death and Life — tuyển tập dân gian học theo dõi Halloween, lễ hội người chết và những biến đổi xã hội, vật chất của chúng.
Lisa Morton, Trick or Treat: A History of Halloween — lịch sử chi tiết của Halloween, hành trình sang Mỹ và sự lan tỏa toàn cầu về sau.
Library of Congress — Halloween & Día de Muertos Resources — cổng vào báo lịch sử, ảnh, tư liệu dân gian và nhiều nguồn khác để nghiên cứu sâu.
Thu phân ở Việt Nam: trẻ em cầm đèn lồng, Mặt Trăng quyết định lễ hội, còn mưa chẳng hỏi ngày 23 tháng 9
Nếu tháng Chín ở Việt Nam do một văn phòng trung ương khổng lồ điều hành, các cuộc họp chắc sẽ là thảm họa. Mặt Trời sẽ bước vào với một bảng tính và thông báo rằng ngày 23 tháng 9 là lúc mùa thu thiên văn bắt đầu. Mặt Trăng vừa ngồi xuống đã…
Keep reading
Thu phân ở Séc: Mabon, dožínky, hoa bia, rượu vang — và một mùa thu không chịu theo một cuốn lịch
Mùa thu ở Séc có một vấn đề nhỏ về tổ chức. Các nhà thiên văn nói rằng nó bắt đầu cùng điểm thu phân. Các nhà khí tượng, vì nhu cầu thống kê và không hề quá xúc động, bật mùa thu lên từ ngày 1 tháng 9, bởi bảng biểu thích trật tự…
Keep reading 
Điểm phân tháng Chín 2026 vòng quanh thế giới: mùa thu ở phía bắc, mùa xuân ở phía nam — và vì sao câu chuyện không chỉ có thế
Khoảng cuối tháng Chín, internet bắt đầu cư xử như thể cả hành tinh vừa được phát một bộ dress code duy nhất. Lá rụng. Bí ngô. Quế. Nến. Áo len màu burgundy. Mặt dây chuyền vàng có Mặt Trời và Mặt Trăng. Thêm vài câu về “sự cân bằng hoàn hảo giữa ánh sáng…
Keep reading