In Tel Aviv kun je van Halloween een kleine stedelijke ontdekkingstocht maken: pompoenen versieren, schaduwtheater, een ‘griezelgrot’, een horrorfilm en tot slot een feest. Een overzicht van activiteiten uit 2024 bood programma’s voor kinderen en volwassenen. Wie alles wilde meemaken, had vooral comfortabele schoenen nodig — en misschien een taxi. Vampiers mochten thuisblijven.
Maar dat is het beeld van één stad en één Halloweenprogramma, geen beschrijving van heel Israël. In Tel Aviv verschijnt Halloween op de agenda’s van clubs, bioscopen en culturele centra. Daaruit volgt niet dat het een nationale Israëlische feestdag is of dat het er met de herdenking van overledenen samenhangt.
Kostuums hebben in Israël nog een andere datum
Als je in Israël kinderen in prinsessenjurken of volwassenen in zorgvuldig bedachte kostuums ziet, hoeft het geen eind oktober te zijn. In het voorjaar vieren joden Poerim, het feest rond het verhaal van koningin Esther. Kinderen en volwassenen verkleden zich en in tal van steden trekken optochten voorbij. De Nationale Bibliotheek van Israël beschrijft Poerim als een vrolijk feest waarbij kostuums en optochten horen.
De verkleedkist hoeft dus in november niet op slot; hij kan gewoon wachten tot het voorjaar. Poerim heeft een eigen verhaal, datum en betekenis. Het is geen Israëlische versie van Halloween en geen herdenkingsdag voor overledenen.
De minuut waarop zelfs het verkeer stilstaat
Een andere avond, een ander geluid. Aan de vooravond van de Israëlische herdenkingsdag voor gesneuvelde militairen en slachtoffers van terroristische aanslagen, in het Hebreeuws Yom HaZikaron, klinkt om acht uur ’s avonds een sirene van één minuut.
Automobilisten stoppen, stappen uit en blijven stil staan. Werk, gesprekken en avondmaaltijden worden onderbroken. De gewone stadsdrukte verandert even in gezamenlijke stilte. De volgende dag klinkt om elf uur opnieuw een sirene, ditmaal twee minuten lang. In het hele land vinden herdenkingsplechtigheden plaats, onder meer op begraafplaatsen en op scholen.
Yom HaZikaron herdenkt mensen die sneuvelden in de oorlogen van Israël en burgers die bij terroristische aanslagen omkwamen. De datum volgt de joodse kalender en valt altijd vóór Onafhankelijkheidsdag. Tijdens de avondceremonie op de Herzlberg in Jeruzalem eindigt de nationale herdenking en begint de viering van de stichting van de staat. De kalender maakt een abrupte overgang: eerst stilte, dan feest.
Dit is een openbare herdenking die door de staat wordt georganiseerd voor specifieke groepen mensen; het is geen algemene dag ter nagedachtenis aan alle doden. Israël heeft daarnaast een afzonderlijke Holocaustherdenkingsdag. In 2024 besloot de regering ook een jaarlijkse herdenking in te stellen van de aanval van 7 oktober en de daaropvolgende oorlog. Die herinnering is nog steeds levend en pijnlijk en hoort niet thuis in een Halloweendecor.
Eén familie, één kaars, een eigen datum
Nu veranderen we van schaal: van een sirene voor een heel land naar de herinnering van één familie aan één persoon.
Jahrzeit — ook geschreven als yahrzeit — is de sterfdag volgens de joodse kalender. Die loopt niet gelijk met de burgerlijke kalender en de joodse dag begint bovendien bij zonsondergang. Daarom begint een sterfdag soms al op de avond vóór de datum die je zou verwachten.
Een veelvoorkomend gebruik is het aansteken van een herdenkingskaars die ongeveer 24 uur brandt. Sommige nabestaanden gaan naar de synagoge en zeggen de kaddisj, een gebed ter lof van God dat ter herinnering aan de overledene wordt uitgesproken. Anderen bezoeken een graf, verrichten een goede daad of besteden tijd aan studie. De invulling verschilt per familie en gemeenschap; het is geen verplicht afvinklijstje.
Jahrzeit is bovendien geen Israëlische nationale feestdag. Het is een joodse familietraditie die ook buiten Israël wordt onderhouden. Omdat Israël religieus en cultureel divers is, beschrijft dit gebruik beslist niet hoe alle inwoners hun doden herdenken.
Ook verdriet kent zijn oude grappen
Het Joods Museum in Praag bewaart in zijn onlinecollectie een grap die al in 1935 werd gedrukt. Een paar mannen ruziën over de voorrang bij de gebedslessenaar: de eerste herdenkt een sterfdag, de tweede het einde van de eerste rouwmaand, en van de derde is onlangs de vader overleden. Dan komt een vierde binnen en roept: ‘Ik ben zelf een lijk, ík moet bidden!’
Het is zwarte humor, maar geen spot met de doden. De pointe richt zich op de levenden en hun eindeloze discussies over wie aan de beurt is. Ook een ernstige traditie kent menselijke momenten — en iemand die probeert voor te dringen.
Drie kalenders die niet samenvallen
Zo bestaan in Israël naast elkaar: Halloweenvermaak op de stedelijke agenda, een familiale sterfdag volgens de joodse kalender en een nationale herdenkingsdag voor gesneuvelde militairen en slachtoffers van terreur. Op het eerste gezicht hebben ze allemaal met dood en herinnering te maken, maar elk beantwoordt een andere vraag.
Halloween biedt een avond vol kostuums, films en plezier. Jahrzeit brengt een familie ieder jaar terug bij een bepaalde overledene. Yom HaZikaron schept een moment van gezamenlijke stilte voor de mensen die door de Israëlische staat worden herdacht. En Poerim? Dat opent in het voorjaar opnieuw de verkleedkist, maar vertelt een heel ander verhaal.
Als je ze naast elkaar legt, ontstaat er niet één Israëlisch ‘dodenfeest’. Er ontstaat een kaart: een stadsfeest, een familiekaars en een sirene waarbij hele straten even stilstaan.
Veelgestelde vragen
Wat is Yom HaZikaron?
De Israëlische nationale herdenkingsdag voor gesneuvelde militairen en burgerslachtoffers van terroristische aanslagen. De datum volgt de joodse kalender en gaat vooraf aan Onafhankelijkheidsdag.
Wat betekent jahrzeit?
Jahrzeit is de jaarlijkse sterfdag volgens de joodse kalender. Families kunnen een herdenkingskaars aansteken, bidden of de overledene op andere manieren gedenken.
Waarom klinken er in Israël sirenes op de herdenkingsdag?
De sirenes van Yom HaZikaron roepen op tot gezamenlijke stilte: ’s avonds één minuut en de volgende dag om elf uur twee minuten.
Is Poerim hetzelfde als Halloween?
Nee. Poerim is een joods feest dat verbonden is met het boek Esther; Halloween heeft een andere geschiedenis en wordt in Israël vooral als stedelijk verkleedfeest gevierd.
Wordt Halloween in Israël net zo gevierd als in Nederland?
In sommige stedelijke en internationale gemeenschappen zijn Halloweenfeesten, maar het is geen nationale Israëlische feestdag en niet iedereen viert het.
Bestaat er in Israël iets als Allerzielen?
Jahrzeit is een persoonlijke sterfdag en Yom HaZikaron een nationale herdenkingsdag. Geen van beide is rechtstreeks gelijk aan Allerzielen op 2 november.
Wat is het verschil tussen jahrzeit, Yom HaZikaron en Allerzielen?
Jahrzeit herdenkt een bepaalde overledene binnen de familie, Yom HaZikaron specifieke groepen slachtoffers die de staat eert, en Allerzielen is een bredere christelijke gedenkdag voor overledenen.
🧵 Lähteiden jäljillä
- Secret Tel Aviv: Halloweenactiviteiten in 2024
- Nationale Bibliotheek van Israël: Yom HaZikaron en Poerim
- Israëlische strijdkrachten: hoe Yom HaZikaron wordt herdacht; dezelfde toelichting in het Spaans
- Chabad.org: wat is jahrzeit?; uitleg in het Spaans
- Joods Museum in Praag: Jahrzeit is geen jaargetijde
- Israëlisch regeringsbesluit over jaarlijkse herdenking van 7 oktober en de oorlog
- RTVE: Spaans programma over Yom HaZikaron
📚 Verder lezen?
Begin voor meer achtergrond bij de Nationale Bibliotheek van Israël, die de nationale herdenkingsdag uitlegt. Chabad.org licht de familiegebruiken rond de sterfdag toe. Let bij een vergelijking met Allerzielen op het onderscheid tussen staatsherdenking, religieuze praktijk en persoonlijke familieherinnering.
Halloween, Allerzielen en dodenfeesten wereldwijd: grote gids voor tradities die niet hetzelfde zijn
Halloween, Allerzielen, Día de Muertos, Undas, Fèt Gede en de enorme vliegers van Guatemala: een gids voor wat er wereldwijd gebeurt van eind oktober tot begin november — en waarom deze tradities niet hetzelfde zijn.
Keep reading