Flapperki: elegancja, ikoniczna biżuteria i pasja epoki jazzu

Lata dwudzieste ledwie zdążyły zamknąć drzwi za wojną, a po drugiej stronie już odzywał się saksofon. Miasta świeciły, samochody trąbiły, kina produkowały nowych bogów, a reklama obiecywała, że przyszłość można kupić w domu towarowym — najlepiej jeszcze dziś i na raty.

Po latach okopów, epidemii i pogrzebów młode pokolenie miało wyraźnie mniejszą ochotę słuchać wykładów o tym, co wypada. A część młodych kobiet zaczęła wyglądać tak, jakby przed wyjściem z domu przypadkiem zostawiła zasady w przedpokoju: obcięte włosy, czerwone usta, krótsze spódnice, papieros w dłoni, a wieczór toczył się dalej tam, gdzie porządna dziewczyna według dobrych rad w ogóle nie powinna trafić.

Flapperka. Dla jednej części społeczeństwa ekscytujący obraz nowoczesnej kobiety. Dla drugiej dowód, że cywilizacja prawdopodobnie skończy się najpóźniej w czwartek.

A na szyi perły. Czasem prawdziwe, czasem imitowane, czasem drogie, a czasem zupełnie zwyczajne — ale w tańcu kołysały się tak efektownie, że sto lat później niemal zrobiliśmy z nich obowiązkowy mundur całej dekady. Dodaj pióra, frędzle i napis Gatsby Party, a internet uzna, że właśnie naukowo odtworzył rok 1925.

Lola: „Zakazać alkoholu i oczekiwać, że ludzie przestaną pić. Urocze.“

Babcia: „Kiedy społeczeństwo zaczyna bać się fryzury, problem zwykle leży gdzie indziej niż we włosach.“

Ale właśnie za tymi drzwiami historia robi się naprawdę dobra. Flapperka nie była tylko modną figurką w perłach. Stała dokładnie w miejscu zderzenia: powojennej chęci życia ze starą moralnością, nowego miasta z ideą przyzwoitości, prohibicji z nielegalnymi barami, afroamerykańskiego jazzu z białą kulturą masową i diamentów z tanią biżuterią kostiumową. Lata dwudzieste błyszczały — i jednocześnie były pełne nierówności, zakazów i podwójnych standardów.

A czasem także ginu, papierosów, morfiny, kokainy, gangstera, policjanta i kogoś absolutnie przekonanego, że wszystkiemu winne są krótkie spódnice.

Witaj w dekadzie, która rozpięła kołnierzyk

Rok 1918 wyłączył działa, nie układ nerwowy. Po pierwszej wojnie światowej przyszła mieszanka ulgi, traumy, wzrostu gospodarczego, urbanizacji, nowych technologii i kultury konsumpcyjnej; miasta przyspieszały, a ludzie uczyli się żyć w świecie, w którym gwiazda filmowa mogła w tydzień zmienić fryzurę połowie kraju.

Gotowa odzież była w tej historii niemal tak ważna jak Hollywood. Styl nie musiał już rozchodzić się wyłącznie z luksusowych salonów wśród kobiet, które mogły sobie pozwolić na couture; wędrował przez domy towarowe, magazyny, reklamę, papierowe lalki i film. Clara Bow i inne gwiazdy pokazywały, że nowoczesny wygląd można naśladować nawet wtedy, gdy budżet na diamenty pozostaje w sferze wyobraźni.

A potem nadszedł rok 1920. Stany Zjednoczone ratyfikowały 19. poprawkę i zakazały odmawiania prawa wyborczego ze względu na płeć. Ogromny przełom — ale zdecydowanie nie magiczny przycisk „od dziś wszystkie kobiety są wolne”. Rasistowskie prawa, testy, opłaty wyborcze, zastraszanie i inne bariery nadal uniemożliwiały głosowanie wielu Afroamerykankom i innym kobietom.

To ważne właśnie dlatego, że flapperka później stała się tak wygodnym symbolem wolności. Historia nie była plakatem. Jedna kobieta mogła ściąć włosy na boba, chodzić do kina i głosować; inna mogła pracować równie ciężko, nosić zupełnie inną fryzurę i mimo to zostać przez system niedopuszczona do urny.

Państwo powiedziało alkoholowi nie. Ameryka odpowiedziała: dobrze, ale po cichu

Prohibicja to jedna z tych historycznych sytuacji, które brzmią jak scenariusz, dopóki nie odkryjesz, że naprawdę się wydarzyły. 18. poprawka i Volstead Act od 1920 roku drastycznie ograniczyły produkcję, sprzedaż i transport alkoholu — tworząc przy okazji ogromny czarny rynek, nowe możliwości biznesowe dla gangsterów i bardzo twórczy stosunek opinii publicznej do pojęcia „przestrzegania prawa”.

Speakeasies wyrastały za niepozornymi drzwiami, w tylnych pokojach, piwnicach i klubach. Starsze saloony były głównie męską przestrzenią, podczas gdy w wielu speakeasies kobiety i mężczyźni spotykali się, pili i tańczyli razem. Niektóre kobiety same prowadziły lokale, inne przemycały alkohol, a jeszcze inne po prostu korzystały z tego, że nocne miasto nagle oferowało przestrzeń nieco mniej posłuszną niż ta dostępna poprzedniemu pokoleniu.

Fotografie z epoki są pod tym względem cudownie wymowne. W 1926 roku w Waszyngtonie sfotografowano tancerkę Mlle. Rheę z modnym gadżetem, który Lola natychmiast nazwałaby „praktyczną kieszenią na moralną panikę”: piersiówką przypiętą do podwiązki.

Speakeasy nie był jednak feministycznym Disneylandem. Był nielegalny, często związany z przestępczością zorganizowaną, czasem brutalny i zdecydowanie nie jednakowo dostępny dla wszystkich. To chyba najciekawsze w latach dwudziestych: niemal każda rzecz wyglądająca jak symbol wolności ma z tyłu wszytą metkę z ceną, klasą, rasą albo ryzykiem.

Jazz nie był tapetą. Miał rodziców, miasta i bardzo konkretną historię

Jazz płynął w powietrzu jak kot po parapecie — aksamitnie, pewnie i z ogonem pełnym rytmu. Ale ten dźwięk nie powstał jako dekoracja do frędzli i pereł. Jazz wyrastał z afroamerykańskich tradycji muzycznych amerykańskiego Południa i w latach dwudziestych stał się jednym z głównych dźwięków amerykańskiej nowoczesności.

Bez czarnych muzyków Jazz Age nie miałaby swojego charakterystycznego pulsu. A jednak to samo społeczeństwo potrafiło kochać muzykę i segregować jej twórców, zatrudniać ich w słynnych klubach, a jednocześnie odmawiać im równego dostępu do drzwi, stolików, hoteli czy władzy politycznej.

Charleston stał się jednym z symboli dekady i właśnie tutaj moda spotyka się z ruchem. Luźniejsze sukienki, krótsze długości i lżejsze konstrukcje pozwalały ciału pracować inaczej niż wcześniejsze sylwetki. A kiedy zmienił się taniec, zmieniło się też to, co biżuteria robiła na ciele.

Lindy Hopa nie wrzucamy do tego samego worka tylko dlatego, że dobrze brzmi obok słowa „jazz”. Należy przede wszystkim do harlemskiej kultury tanecznej końca lat dwudziestych i jego historia zasługuje na własną precyzję, a nie historyczny koktajl „wszystkiego, co dobrze się tańczy”.

I tak, pod blaskiem były też narkotyki

Nie trzeba sterylizować lat dwudziestych tak długo, aż zostanie z nich tylko tapeta Art Deco. Nowoczesne miasto miało też ciemniejszą apteczkę: morfina, opium, heroina i kokaina miały już za sobą zastosowania medyczne i pozamedyczne, a społeczeństwo przechodziło gwałtownie od względnie luźniejszej dostępności do regulacji, kryminalizacji i nowej paniki moralnej.

Harrison Act z 1914 roku wprowadził federalną rejestrację i kontrolę handlu opiatami i produktami koki. W latach dwudziestych egzekwowanie przepisów zaostrzano, powstała odrębna struktura administracyjna do spraw narkotyków, a uzależnienie coraz częściej przesuwano z ramy medycznej do kryminalnej. Uprzedzenia rasowe i klasowe wpływały na to, kogo opinia publiczna uznawała za „niebezpiecznego użytkownika”, a kogo za pacjenta.

To jednak nie jest licencja na zdanie „flapperki jechały na kokainie”. Taki skrót wyrzucamy równie szybko jak karnawałową opaskę z plastikowym piórem. Narkotyki należą do szerszego obrazu miejskiej nowoczesności, medycyny, półświatka, uzależnienia i represyjnej polityki — nie jako obowiązkowy rekwizyt każdej kobiety z bobem.

Mimo to fałszem byłoby opowiadać Jazz Age jako sterylne przyjęcie, gdzie jedynym ryzykiem było zaczepić perły o frędzle. Alkohol, nielegalny handel, uzależnienia, policja, kryminalizacja i przestępczość zorganizowana należały do tego samego miejskiego świata, który produkował jego glamour.

Lola Tralala: „Morfina, kokaina, gin, gangsterzy… a społeczeństwo zajmuje się długością spódnicy. Doskonale.“

Bob, szminka i spódnica, która zgorszyła połowę rodziny

Wygląd flapperki miał mocne znaki wizualne właśnie dlatego, że były natychmiast czytelne. Bob, wyraźniejszy makijaż, prostsza sylwetka, obniżona talia i krótsze spódnice wysyłały sygnał nowoczesności zanim kobieta zdążyła otworzyć usta.

Tylko proszę, wyrzućmy wyobrażenie, że każda spódnica kończyła się w połowie uda. Długości zmieniały się w ciągu dekady i często sięgały kolan, czasem wyżej; poza tym jedna ilustracja modowa nie jest mundurem całego kraju. Kostium filmowy ma szczególną zdolność dołożyć dwie warstwy frędzli, odjąć dziesięć centymetrów tkaniny i udawać, że właśnie ukończył badania archiwalne.

A gorset? On też nie umarł dramatycznie któregoś ranka na schodach historii. Zmieniała się konstrukcja bielizny, ideał sylwetki i sposoby kształtowania ciała. Lata dwudzieste przyniosły inną linię, nie magiczne wyłączenie historii bielizny.

Krótkie włosy zrobiły za to dla biżuterii coś bardzo konkretnego: odsłoniły uszy, linię żuchwy i szyję. Wiszące kolczyki nagle dostały scenę, którą wcześniej częściowo zasłaniały długie fryzury. A gdy doszedł taniec, kolczyki przestały być tylko noszone — zaczęły grać.

Biżuteria wreszcie dostała własną choreografię

Długi naszyjnik w gablocie jest piękną rzeczą. Na tańczącym ciele staje się zupełnie innym rodzajem obiektu. Kołysze się na tkaninie, obraca, łapie światło, czasem nieposłusznie ucieka z planowanej pozycji i przy odpowiednio energicznym Charlestonie przypomina, że fizyka także jest częścią mody.

Z estetyką flapper dziś mocno łączą się długie sznury pereł i sautoiry, wiszące kolczyki, bransolety, broszki i geometria Art Deco. Trzeba tylko nie ulec internetowi, który z każdej białej kulki robi naturalną perłę, a z każdej imprezy kolekcję high jewellery.

W najwyższej klasy biżuterii lat dwudziestych znajdziemy platynę, diamenty, kolorowe kamienie, ostrą geometrię i techniczną precyzję. Obok istniał znacznie większy świat biżuterii kostiumowej, szkła, imitacji pereł i bardziej dostępnych ozdób, dzięki którym nowoczesny wygląd mogły nosić także kobiety bez rodzinnego skarbca wielkości małego banku.

I właśnie to jest dla Bead Culture dużo ciekawsze niż kolejna legenda o „diamentowych flapperkach”. Styl nie rozprzestrzenia się wyłącznie przez drogie oryginały. Rozchodzi się przez imitacje, nowe materiały, produkcję seryjną, reklamę i pragnienie, by wyglądać jak świat zobaczony w kinie.

Więcej szczegółów o materiałach i stylizacji znajdziesz w osobnym artykule Biżuteria flapper: znaczenie i wskazówki stylizacyjne.

Perła nie jest kartą do głosowania

Strasznie kuszące jest napisać: „Perły symbolizowały emancypację kobiet.” Wygląda pięknie, mieści się na Pinterest i ma tylko jeden problem — historia nie działa tak posłusznie.

Biżuteria może wyrażać nowoczesność, status, gust, widoczność, przynależność do określonego stylu albo zwykłą radość z ozdoby. Dla niektórych kobiet mogła być świadomą częścią odrzucenia dawnych norm, dla innych modowym zakupem, prezentem, imitacją droższego przedmiotu albo po prostu rzeczą idealnie pasującą do sukienki.

Ozdoba sama nie ma programu politycznego. Znaczenie powstaje między przedmiotem, ciałem, sytuacją, pieniędzmi, publicznością i tym, co później zaczynamy o nim opowiadać.

Lola komentuje: „Jeśli emancypację może załatwić naszyjnik, sufrażystki zdecydowanie się przepracowały.“

Kto nie zmieścił się na plakacie

Dzisiejszy obraz flapperki jest często podejrzanie jednolity: młoda, szczupła, biała kobieta w sukni wieczorowej, z bobem, opaską, kieliszkiem i miną sugerującą, że właśnie złamała trzy zasady i już planuje czwartą. To skuteczny obraz. I jak każdy skuteczny obraz coś też ukrywa.

Klasa decydowała o tym, na co kogo było stać, dokąd mógł chodzić i ile miał wolnego czasu. Ready-to-wear udostępniło część mody, ale nie wymazało różnic ekonomicznych. Rasa wpływała na dostęp do lokali, władzy politycznej i bezpieczeństwa w przestrzeni publicznej.

Afroamerykańskie kobiety były częścią miejskiej nowoczesności i przemian kulturowych, ale dominujący biały obraz medialny często spychał je na margines. Ta sama kultura mogła tańczyć do muzyki czarnych artystów i jednocześnie utrzymywać segregację. To nie jest dodatkowy detal; to jedna z głównych rys na błyszczącej powierzchni Jazz Age.

Flapperka nie jest więc „kobietą lat dwudziestych”. To jeden silny typ kulturowy, przez który można śledzić spór o nowoczesność, zachowanie kobiet, konsumpcję, ciało i przestrzeń publiczną. Im mniej mylimy ten typ z całą populacją, tym ciekawszy się staje.

Co zostało po flapperkach

Archetyp flapperki przeżył swoją konkretną dekadę z godną podziwu bezczelnością. Wraca za każdym razem, gdy kultura potrzebuje obrazu młodej kobiety zbyt głośnej, zbyt widocznej, zbyt modnej albo zbyt niezależnej, by czuć się z nią wygodnie.

W modzie pozostała fascynacja bobem, prostszą sylwetką, frędzlami, geometrią Art Deco i długą biżuterią. Film i seriale nadal używają Jazz Age jako skrótu do luksusu, skandalu, zakazu i nocy, która nie chce się skończyć. A retro revival regularnie robi z flapperki mieszankę historii, fantazji i sklepu imprezowego.

Ale prawdziwe dziedzictwo jest lepsze niż kostium. Flapperka pokazuje, jak media masowe produkują archetypy, jak moda rozchodzi się między klasami, jak ruch zmienia ubiór i biżuterię oraz jak szybko konflikt społeczny może stać się estetyką, którą sto lat później sprzedajemy jako imprezę tematyczną.

A biżuteria zostaje dokładnie tam, gdzie interesuje nas najbardziej: na granicy ciała, materiału, pieniędzy i tego, co chcemy pokazać innym o sobie. Czasem diament. Czasem szkło. Czasem perła. A czasem po prostu rzecz, która podczas tańca zachowuje się bardziej wyraziście niż jej właścicielka.

Chcesz przejść do samego pojęcia flapper i jego historycznego znaczenia? Kontynuuj z Co znaczy być flapperką?. Jeśli interesuje cię relacja między stylem a emancypacją, przejdź do Jak styl flapper błyszczał w walce o emancypację. A jeśli chcesz zobaczyć, jak typ modowy stał się ikoną autoekspresji, czytaj Flapperki: perły, bunt i nowa kobieca wolność. Mamy też Słownik flapper: słowa, slang i gry językowe epoki jazzu.

FAQ: flapperki bez mgły frędzli